In 2018 werd bij archeologisch onderzoek aan de Blijmarkt een beerput aangetroffen. Bij het doorzoeken van de inhoud van de beerput kwamen zestien fragmenten van beelden tevoorschijn. Alle fragmenten zijn gemaakt van zogenaamde pijpaarde, een fijne, witbakkende klei die zijn naam eraan dankt dat men hier vroeger ook tabakspijpen van maakte.
Verschillende van de fragmenten bleken bij elkaar te horen en samen een tableau te vormen. Het tableau is in een mal gevormd en daarna afgebakken. Het grootste deel van het tableau bestaat uit één stuk, maar op enkele plekken zijn gaten aangebracht waar losse elementen aan bevestigd konden worden voor het creëren van diepte. Eén van deze losse elementen, een hoofd, is nog bewaard gebleven. Dit hoofd is hol en bestaat uit twee helften.
Op het tableau wordt het bezoek van Jezus aan het voorgeborchte afgebeeld. In de middeleeuwen werd het voorgeborchte – ook wel limbo genoemd – gezien als de verblijfplaats voor de rechtvaardige zielen die vóór de komst van Christus hadden geleefd. Omdat de hemel destijds door zonde was gesloten konden zij hier niet in worden opgenomen. In de hel hoorden zij echter ook niet thuis. Daarom gingen hun zielen naar het voorgeborchte, waar zij vrij van pijn verbleven. Na zijn kruisiging bezocht Christus het voorgeborchte om de zielen der rechtvaardigen te bevrijden.
Op schilderijen en andere afbeeldingen wordt het voorgeborchte vaak weergegeven als de bek van een monster waaruit de zielen worden gered. Op het tableau is aan de rechterzijde ook een demonische bek zichtbaar. In de bek zijn vier door vlammen omringde hoofden afgebeeld. Op een ander fragment zijn nog twee figuren in vuur te zien.
Centraal is een figuur in een lang gewaad en mantel afgebeeld. Vermoedelijk gaat het hier om Christus. Op veel afbeeldingen heeft Christus een staf in de hand, maar die is op het tableau niet (meer) zichtbaar. Helemaal links zien we het lichaam van Eva. In haar haar zijn nog resten van bladgoud zichtbaar, zodat we weten dat dit oorspronkelijk goud was geschilderd. Op Eva’s rechterschouder rust een hand, vermoedelijk van Johannes de Doper.
Op basis van stilistische kenmerken is het plaquette waarschijnlijk tussen 1400 en 1430 geproduceerd, waarmee het één van de oudste voorwerpen uit de beerput is. Na gebruik is het tableau ergens in de vijftiende of zestiende eeuw in de beerput terecht gekomen. Misschien kan het weggooien in verband gebracht worden met de Beeldenstorm van 1566, waarbij protestanten op grote schaal heiligenbeelden en andere katholieke kunstwerken vernielden.
Tekst: Erfgoed gemeente Zwolle, Vincent van der Veen
Dit verhaal staat ook in de Swollenaer, editie 24 juni.
Afbeeldingen
Afb.1. Foto van de gevonden tableaufragmenten
Afb.2. Reconstructietekening van de tableaufragmenten
Bronnen
Klomp, M.D.J., S. van Zanten & W.J.M. Cremers, 2021: In de schaduw van het Fraterhuis. Een archeologische opgraving op de plek van de voormalige discotheek
X-Ray aan de Papenstraat/Blijmarkt in Zwolle, Zwolle (Archeologische Rapporten Zwolle 115).