De Vondst van de Maand is dit keer geschreven door Peter Laarakker en Heleen Westerman. Zij doen onderzoek naar de Zwollenaar Jacob Cornelis Honig en hebben daarbij een beroep gedaan op het team Erfgoed. Zij zijn namelijk op zoek naar het panhorographicum.
Op 4 juli 1825 opende Koning Willem I in Haarlem de tweede “Algemeene tentoonstelling van voortbrengselen van Nederlandsche Volks- en Kunstvlijt”. De eerste tentoonstelling was in 1820 in Gent gehouden. De catalogus van 400 blz. geeft een overzicht van een grote hoeveelheid zaken die op dat moment in Nederland (waarvan België nog deel uitmaakte) geproduceerd werd. Een bijzonder object in de catalogus is het ‘panhorographicum of algemene tijdwijzer’ van Jacob Cornelis Honig uit Zwolle. De catalogus bevat geen afbeeldingen. Jacob Honig was toendertijd in Zwolle gevestigd als advocaat en had daarvoor ook bij het Kadaster in Overijssel gewerkt en de landgoedkaart van Rollecate in Nieuwleusen getekend (te zien in Museum Palthehof). Een man met een zeer brede belangstelling.
Het woord panhorographicum komt niet voor in de Nederlandse taal en lijkt daarmee een ‘hapax legomenon’, een woord dat slechts één keer in een bepaald taalgebied gebruikt is. De Franse versie van de catalogus noemt het instrument een ‘panhorographe’. Daarvan is in de Biblioteque Nationale de France wel een voorbeeld te vinden. Het is in 1879 door C. Videlot in Parijs gemaakt. De ronde schijf in het midden is opgedeeld in 24 uur en daarmee kan de plaatselijke tijd van de gebruiker ingesteld worden. Vervolgens kan van alle plaatsen op de kaart de tijd aldaar afgelezen worden. Een eenvoudiger exemplaar uit ca. 1880 is onder de Italiaanse naam ‘panorografo’ op internet te vinden. Daar bestaat de binnenste schijf uit een lange lijst met plaatsnamen waarvan de lokale tijd afgelezen kan worden, nadat de eigen tijd ingesteld is.
Jacob Honig overlijdt kort na de tentoonstelling in zijn geboorteplaats Zaandijk. Zijn uitgebreide collectie wordt geveild. De advertentie van boekhandelaar J. de Vri in de Diezerstraat spreekt o.a. van landkaarten, rariteiten en mathematische instrumenten. Hoe het panhorographicum van Jacob Honig eruit gezien heeft weten we niet. Het Italiaanse en Franse voorbeeld geven slechts een indicatie. Wel lijkt het woord in Zwolle bedacht te zijn, 200 jaar geleden. Wellicht is het panhorographicum toen ook geveild en ligt het nu nog ergens op een Zwolse zolder?
Gezocht!
Weet u meer over het Zwolse panhorographicum? Neem dan contact op door een email te sturen naar erfgoed@zwolle.nl. Wilt u meer weten over Jacob Cornelis Honig? Een artikel van Peter Laarakker en Heleen Westerman is opgenomen in de meest recente uitgave van het Zwols Historisch Tijdschrift (nummer 1, 2026), nu verkrijgbaar in de Zwolse boekwinkels.
Tekst: Peter Laarakker en Heleen Westerman
Dit verhaal staat ook in de Swollenaer, editie 1 april.
Afbeeldingen
Afb.1. Panhorographe (Biblioteque Nationale de France)
Afb.2. Panorografo (www.charlesmillerltd.com)
Afb.3. Advertentie voor de verkoop van de inboedel van mr. J.C. Honig (Overijsselsche Courant, 21 maart 1826)